Het Hinthamereinde

Feiten rondom het Hinthamereinde

Het Hinthamereinde is een historische straat in de binnenstad van ’s-Hertogenbosch.
De straatnaam Hinthamereinde is vanaf ongeveer 1371 in gebruik.
Het Hinthamereinde vormde van oudsher een belangrijke uitvalsroute in de richting van Hintham, Rosmalen en Grave.
De weg buiten de stad werd aangeduid als de Hinthamersteenweg, de latere Graafseweg.
Het Hinthamereinde begon oorspronkelijk bij de Geerlingsebrug, over de Binnendieze (Groote Stroom).
Het gedeelte van het huidige Hinthamereinde lag in het historische vestinggebied langs de voormalige stadswal en stadsgracht.

De straat komt in verschillende perioden onder verschillende benamingen voor:

Het Hinthamereinde werd door de Bossche bevolking ook 'het Gek Eind' genoemd.
Deze bijnaam hield verband met het Zinnelooshuis van Reinier van Arkel, dat aan het Hinthamereinde stond.
Het huis werd na de dood van Reinier van Arkel in 1439 opgericht.
De bouw begon in 1439 en was rond 1442 voltooid.
Het eerste huis bood plaats aan zes 'sinnelosen'.
Het huidige Reinier van Arkel gaat terug op deze instelling en geldt als de oudste ggz-instelling van Nederland.

Het Hinthamereinde speelde een belangrijke rol binnen de Bossche vesting.

Bij de eerste stadsvergrotingen werd hier de Pijnappelsche Poort gebouwd.
Deze poort stond ongeveer ter hoogte van de huidige Hofstad en het Sint-Andriesstraatje.
De poort dateert uit de periode van de tweede stadsomwalling, in de eerste helft van de 14e eeuw.
Archeologisch onderzoek in 1995 toonde aan dat de poort een rechthoekige plattegrond met een onderdoorgang had.
De Pijnappelsche Poort verloor haar functie nadat bij de stadsuitbreiding van 1599 een nieuwe Hinthamerpoort werd gebouwd.
De Pijnappelsche Poort werd uiteindelijk in 1723 wegens bouwvalligheid afgebroken.
De Hinthamerpoort lag aan de route richting Hintham en Rosmalen.
Deze poort behoorde tot de laatste middeleeuwse stadsuitbreiding, die omstreeks 1500 plaatsvond.
De poort lag vermoedelijk ongeveer ter hoogte van de huidige Watertoren in het Hinthamereinde.

Aan het zuidelijke uiteinde van het Hinthamereinde bevond zich de Kleine Hekel.
Dit was een waterpoort waardoor oorspronkelijk de Aa de stad binnenstroomde.
De Kleine Hekel wordt al in 1399 in de stadsrekeningen vermeld.
De waterpoort had één inlaatpoort.
Bij de aanleg van de Zuid-Willemsvaart werd de Kleine Hekel in 1822 afgebroken.

De Zuid-Willemsvaart werd aangelegd in de periode 1822-1826, op initiatief van koning Willem I.
Het kanaal doorsneed de bestaande verbinding tussen de Hinthamerstraat en het Hinthamereinde.
De bestaande weg richting Hintham en Grave werd daardoor in 1826 doorsneden.
De Hinthamerbrug werd aangelegd als verbinding over het kanaal.
De brug lag over het benedenhoofd van Sluis 0.
De eerste brug was een ophaalbrug.
In 1937 werd deze vervangen door een baskuulbrug.

Het Hinthamereinde kende historisch zowel woonhuizen als bedrijfspanden.
In de 19e en vroege 20e eeuw waren er onder meer winkels, ambachtelijke bedrijven, cafés, pakhuizen en werkplaatsen gevestigd.
In historische adresboeken komen onder meer bakkers, slagers, schoenmakers, timmerlieden, smeden, koperslagers, hoveniers, winkeliers en scheepsbevrachters voor.
Aan het Hinthamereinde waren ook handelaren in koloniale waren gevestigd.
De straat kende daarnaast grotere woningen en panden van fabrikanten, bankiers en groothandelaren.
Bosschenaren spraken in dit verband over de 'Hintemmerendse grossiers'.

Het Hinthamereinde kreeg in de 19e eeuw ook een industriële functie.
Willem Grasso begon in 1858 aan het Hinthamereinde 289 met een kleine smederij en werkplaats.
Daar werden onder meer stoommachines en werktuigen voor de land- en tuinbouw en tabaksindustrie geproduceerd en gerepareerd.
In 1868 bouwde Grasso een nieuwe fabriek aan de Zuid-Willemsvaart, tegenover het Kruithuis.
De onderneming groeide later uit tot de bekende Machinefabriek Grasso.

Het Hinthamereinde kende van oudsher veel kleine zijstraatjes en stegen.

Tot het historische stratenpatroon behoorden onder meer:
- Sint-Andriesstraatje
- Hofstad
- Diepstraat
- Windmolenbergstraat
- Sint-Jacobstraat
- Sint-Jacobskerkhof
- Voorstraat
- Sint-Antoniestraat
- Kleine Hekel
Het Sint-Andriesstraatje bestaat nog en is genoemd naar het voormalige hoekpand Sint Andries, Hinthamereinde 19.
Een aantal andere steegjes bestaat nog wel, maar is inmiddels afgesloten.

Het Hinthamereinde heeft een hoge archeologische waarde.
Bij archeologisch onderzoek aan Hinthamereinde 64 in 2007 werden onverwacht resten aangetroffen van gebouwen die hier vanaf het midden van de 15e eeuw hebben gestaan.
Het oudste aangetroffen gebouw had een diepe bakstenen fundering met verbredingen, zogenaamde poeren.
Het is niet met zekerheid vastgesteld welke functie dit oudste gebouw had.
Een woonfunctie is mogelijk, maar volgens de archeologische interpretatie is het waarschijnlijker dat hier een ambacht werd uitgeoefend.
In de 16e en 17e eeuw werd het gebouw verschillende malen verbouwd en uitgebreid.

Het historische karakter van het Hinthamereinde bleef voor een belangrijk deel behouden, maar sommige delen veranderden door oorlogsschade en naoorlogse nieuwbouw.
Op de hoek van het Hinthamereinde en de Zuid-Willemsvaart raakte de oorspronkelijke bebouwing tijdens de Tweede Wereldoorlog zwaar beschadigd.
Na de oorlog werd hier een nieuw winkel- en woongebouw gerealiseerd.
Het ontwerp uit 1951 was van de Bossche architect T. Wilschut.
Het pand werd gebouwd voor levensmiddelenbedrijf P. de Gruyter & Zn.
Het gebouw is aangewezen als gemeentelijk monument.

Barend Willems